ଜାତୀୟ ଗୀତ ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ର ଗାୟନକୁ ନେଇ ଏବେ ବିବାଦ ଦେଖା ଦେଇଛି। ଏଣିକି ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ ବନ୍ଦେ ମାତରମର ଛଅଟି ଯାକ ପଦ ଗାୟନ କରାଯିବାର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଆଯାଇଥିବା ବେଳେ କଂଗ୍ରେସ ପକ୍ଷରୁ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ୧୯୩୭ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ କାର୍ଯ୍ୟବାହୀ ସମିତିର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ କଂଗ୍ରେସ ତା’ର ଦଳୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ କେବଳ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ପଦ ଗାନ କରିବ। ଏ ବିବାଦ ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଅନେକ ବିଭ୍ରାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଉଥିବାରୁ ଏ ନେଇ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଲୋଚନାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।
ବଙ୍କିମ ଚନ୍ଦ୍ର ଚାଟାର୍ଜୀଙ୍କ ରଚିତ ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ରେ ମୋଟ ୬ଟି ପଦରୁ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ପଦ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ‘ବଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ’ ପତ୍ରିକାରେ ପ୍ରଥମେ ୧୮୭୫ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ୧୮୮୧ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ଉପନ୍ୟାସ ‘ଆନନ୍ଦମଠ’ ସେହି ପତ୍ରିକାରେ ଧାରାବାହିକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ର ଛଅ ପଦ ବିଶିଷ୍ଚ ସଂସ୍କରଣଟି ସ୍ଥାନିତ ହୋଇଥିଲା। ସ୍ୱୟଂ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁର ଏହାର ସ୍ୱର ସଂଯୋଜନା କରି ୧୮୯୬ ମସିହାରେ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସର କଲିକତା ଅଧିବେଶନରେ ପ୍ରଥମ ଥର ଲାଗି ଗାଇଥିଲେ। ୧୯୦୫ ମସିହାରେ ‘ବଙ୍ଗଭଙ୍ଗ’ ଘୋଷଣା ପରେ ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍ କ୍ରମେ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଏକ ବଳିଷ୍ଠ ସ୍ଳୋଗାନରେ ପରିଣତ ହେଲା। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ମୁସଲମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦେ ମାତରମ ସ୍ଳୋଗାନ ଦେବା ଲାଗି କୁଣ୍ଠା ପ୍ରକାଶ କରୁ ନଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ୧୯୦୬-୦୭ ମସିହାରୁ ସେମାନେ ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍ ଠାରୁ ଦୂରେଇବାକୁ ଲାଗିଲେ। ୧୯୨୧ ମସିହାରେ ହୋଇଥିବା କଲିକତା ଦଙ୍ଗାରେ ଏହା ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଉତ୍ତେଜନା ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟବହାର ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ ହେଲା। ୧୯୩୦ ମସିହା ପରଠାରୁ ବନ୍ଦେ ମାତରମର ଗ୍ରହଣୀୟତାକୁ ନେଇ ପ୍ରମୁଖ ମୁସଲମାନ ନେତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜନୈତିକ ବିମର୍ଶ ଅଧିକ ହେଲା। ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’କୁ ବିରୋଧ କରିବା ପଛରେ ସେମାନଙ୍କର ଦୁଇଟି ଯୁକ୍ତି ଥିଲା - ଏହା ‘ଆନନ୍ଦମଠ’ ଉପନ୍ୟାସର ଅଂଶବିଶେଷ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମୁସଲମାନ ବିରୋଧୀ ଆପତ୍ତିଜନକ ଟିପ୍ପଣୀମାନ ସ୍ଥାନିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏଥିରେ ଦୁର୍ଗା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଭଳି ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀଙ୍କର ଅବତାରଣା ଥିଲା ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜା ବିରୋଧୀ ଧର୍ମବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ। ତେବେ ଏହାକୁ ମୁସଲିମ ବିରୋଧୀ ଦର୍ଶାଇ ୧୯୩୮ ମସିହାରେ ମୁସଲିମ ଲିଗ୍ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ ଏହାର ବିରୋଧ କଲା। ବ୍ରାହ୍ମ ସମାଜ ଓ ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିପୂଜାର ବିରୋଧୀ ହୋଇଥିବାରୁ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ପଦ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ପଦଗୁଡ଼ିକର ଗାୟନର ପକ୍ଷଧର ନଥିଲେ। ବିବାଦକୁ ଏଡ଼ାଇ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇ ଚାଲିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିବାରୁ ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ୧୯୩୭ ମସିହାରେ ନେହରୁ ଓ ନେତାଜୀଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ମତ ଲୋଡ଼ାଯାଇଥିଲା। କବିଗୁରୁଙ୍କ ସ୍ପଷ୍ଟ ମତ ଥିଲା ଯେ ସବୁ ଧର୍ମ, ମତ, ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଭାବନାକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ମାତୃଭୂମିର ଯଶଗାନ କରୁଥିବା ବନ୍ଦେ ମାତରମର କେବଳ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ପଦକୁ ଗାୟନ କରାଯିବା ବିଧେୟ। ତଦନୁସାରେ ୧୯୩୭ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ କାର୍ଯ୍ୟବାହୀ ସମିତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦେ ମାତରମର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ପଦକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା।
ସଂସ୍କୃତ ମିଶା ବଙ୍ଗଳାରେ ଲେଖାଯାଇଥିବା ବନ୍ଦେ ମାତରମ ଗୀତର କ୍ଳିଷ୍ଟତାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଏହାକୁ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇ ନଥିଲେ ହେଁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଏହାର ବିଶେଷ ଭୂମିକା ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଜାତୀୟ ଗୀତ’ର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ ନେଇ ସମ୍ୱିଧାନ ପ୍ରଣୟନ ସଭାରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେ ନେଇ କୌଣସି ପ୍ରସ୍ତାବ ଗୃହୀତ ହୋଇ ନଥିଲା। ହେଲେ ୧୯୫୦ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୨୪ ତାରିଖ ଦିନ ତତ୍କାଳୀନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଡ. ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ପ୍ରସାଦ ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ’କୁ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ତୁଲ୍ୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରଦାନ କରି ଏହାକୁ ‘ଜାତୀୟ ଗୀତ’ର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ ବିଷୟ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ସେବେଠାରୁ ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ର ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ପଦ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମଗୁଡ଼ିକରେ ଓ ଅନ୍ୟତ୍ର ଗାୟନ ହୋଇଆସୁଛି। ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ ଭାରତ ବ୍ୟତୀତ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶରେ ଜାତୀୟ ଗୀତ ପ୍ରଚଳିତ ନୁହେଁ। ଡେନମାର୍କ ଓ ନିଉଜିଲାଣ୍ଡରେ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରଚଳିତ। ବଙ୍ଗଳାଦେଶ, ଶ୍ରୀଲଙ୍କା, ଫିନଲାଣ୍ଡ ଭଳି ଦେଶରେ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ଗୀତର ଗାୟନ ହେଉଥିଲେ ବି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜାତୀୟ ଗୀତର ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇନାହିଁ।
ଏବେ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ଗାୟନ ଅବଧି ସମ୍ପର୍କରେ ବିଚାର କରିବା। ସାଧାରଣତଃ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଅଳ୍ପ ଅବଧିର ହୋଇଥାଏ। ୧୭୬ଟି ଦେଶର ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତକୁ ନେଇ ହୋଇଥିବା ଏକ ଅଧ୍ୟୟନ ଅନୁଯାୟୀ ସେଗୁଡ଼ିକର ହାରାହାରି ଅବଧି ମାତ୍ର ୧ମିନିଟ ୨୩.୭ ସେକେଣ୍ଡ। ଇଷ୍ଟୋନିଆର ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ଅବଧି ସବୁଠାରୁ କମ୍ ମାତ୍ର ୩୨ ସେକେଣ୍ଡ ହୋଇଥିଲାବେଳେ ଉରୁଗୁୟେର ସର୍ବାଧିକ ୪ମିନିଟ ୩୦ ସେକେଣ୍ଡ। ୧୫୮ ପଦବିଶିଷ୍ଟ ଗ୍ରୀସର ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ‘ହିମ୍ ଅଫ୍ ଲିବର୍ଟି’ ସବୁଠାରୁ ଦୀର୍ଘ ହୋଇଥିଲେ ବି ଏହାର କେବଳ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ପଦ ଗାନ କରାଯାଇଥାଏ। ଭାରତର ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ‘ଜନ ଗଣ ମନ’ର ଅବଧି ୫୨ ସେକେଣ୍ଡ। କବିଗୁରୁ ରବୀନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ରଚିତ ‘ଭାରତ ଭାଗ୍ୟ ବିଧାତା’ କବିତାରେ ମୋଟ ୫ଟି ପଦ ଥିଲେ ବି କେବଳ ପ୍ରଥମ ପଦଟିକୁ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି। ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ଅଳ୍ପାବଧିର ହେବା ପଛରେ ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ରହିଛି। ଏହା ଅଳ୍ପାବଧିର ହେଲେ ଏହାର ପରିବେଷଣ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଥିବା ସଭା, ସମାରୋହ, ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକର ଅବଧି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ସୁଦୀର୍ଘ ହୋଇନଥାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ନାଗରିକମାନେ ଏହାର ସ୍ୱର ଓ ଶବ୍ଦକୁ ସହଜରେ ମନେ ରଖି ଗାଇପାରନ୍ତି ଓ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରତି ସେମାନଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟତା ବଢ଼ିଥାଏ। ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ନାଗରିକ ଏହାର ସମୂହ ଗାନ କରିପାରନ୍ତି ଓ ତଦ୍ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କଠାରେ ଜାତୀୟତାବୋଧ ଉଦ୍ରେକ ହେଉଥିବାର ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ। ତା’ଛଡ଼ା ଅଧିକାଂଶ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ପୃଷ୍ଠଭୂମିକୁ ଅନୁଧ୍ୟାନ କଲେ ଜଣାଯାଏ ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି ଦେଶାତ୍ମବୋଧ ଗୀତ, ବିପ୍ଳବ ସଙ୍ଗୀତ ବା ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶସ୍ତିଗାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲେଖା ହୋଇଥିବାରୁ ସୁଦୀର୍ଘ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାହାକୁ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲାବେଳେ ବ୍ୟାବହାରିକତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ତାକୁ ଗୋଟିଏ ଦୁଇଟି ପଦରେ ସୀମିତ ରଖାଗଲା।
ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ କ୍ଷୁଦ୍ର ହେଲେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୀରବତା ଅବଲମ୍ୱନ କରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସହକାରେ ସାବଧାନ ମୁଦ୍ରାରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇ ନାଗରିକମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବାରେ ଅସୁବିଧା ହୋଇ ନଥାଏ। ଏ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜଣେ ଶ୍ରୋତା ସର୍ବାଧିକ କେତେ ସମୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସହକାରେ ସାବଧାନ ମୁଦ୍ରାରେ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତକୁ ଶୁଣିପାରିବ ତାହା ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶ୍ରୁତି ସହନଶୀଳତା ସମ୍ପର୍କୀୟ ଏକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ତାହା ୩୦ରୁ ୬୦ ସେକେଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ଥିଲେ ସହଜରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଧ୍ୟାନକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିପାରେ। କୌଣସି ବିଶେଷ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବା ସମାରୋହରେ ପରିବେଷିତ ହେଉଥିଲେ ସେହି ସହନଶୀଳତା ସର୍ବାଧିକ ୯୦ ସେକେଣ୍ଡ ଯାଏଁ ହୋଇଥାଏ। ଅତି ବେଶିରେ ତାହା ଦୁଇ ମିନିଟ ଯାଏଁ ଯାଇପାରେ, ଯହିଁରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ଧୈର୍ୟ୍ୟଚ୍ୟୁତି ଘଟିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଓ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତକୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦାନ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରି ହୋଇ ନଥାଏ। ଏପରି ସ୍ଥଳେ ଦୁଇ ପଦ ବିଶିଷ୍ଟ ବନ୍ଦେ ମାତରମର ଅବଧି ଯାହା ୬୫ ସେକେଣ୍ଡର ଥିଲା ତାହା ଛଅ ପଦବିଶିଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ଗାୟନର ଅବଧି ବଢ଼ି ୩ ମିନିଟ ୧୦ ସେକେଣ୍ଡ ହୋଇଛି। ବନ୍ଦେ ମାତରମ ଗୀତକୁ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ସହ ଏକ ସଙ୍ଗୀତ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଭାବେ ପରିବେଷଣ କରାଗଲେ ଯେଉଁ ଦର୍ଶକ ୫ ମିନିଟ୍ ଯାଏଁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ତାକୁ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପୂର୍ବକ ଶୁଣିବାକୁ କୁହାଗଲେ ଅସହଜ ହୋଇ ଉଠନ୍ତି। ଜାତୀୟ ଗୀତକୁ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବାରୁ ଆମକୁ ଏହି ବାସ୍ତବତାଟିକୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାରକୁ ନେବାକୁ ହେବ।
୨୦୨୫ ମସିହା ଡିସେମ୍ୱର ମାସ ବନ୍ଦେ ମାତରମର 150 ବର୍ଷ ପୂର୍ତ୍ତି ଅବସରରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ସଂସଦର ଅଧିବେଶନରେ ଏହା ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ଏହାର ଛଅଟି ପଦକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ କୌଣସି ପ୍ରସ୍ତାବ ବା ଆଇନ ପ୍ରଣୀତ ହୋଇନଥିଲା। ତେବେ ୨୦୨୬ ମସିହା ଜାନୁଆରୀରେ ସ୍ୱରାଷ୍ଟ୍ର ମନ୍ତ୍ରାଳୟ ତରଫରୁ ଜାରି ହୋଇଥିବା ଏକ ପ୍ରଶାସନିକ ମାର୍ଗଦର୍ଶିକା ଅନୁଯାୟୀ ବନ୍ଦେ ମାତରମର ଛଅଟି ଯାକ ପଦକୁ ପତାକା ଉତ୍ତୋଳନ, ବିଭିନ୍ନ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ, ସମାରୋହ ଓ ସ୍କୁଲମାନଙ୍କରେ ଗାୟନ କରାଯିବ ବୋଲି କୁହାଗଲା। ଅର୍ଥାତ୍ ଛଅ ପଦ ବିଶିଷ୍ଟ ଜାତୀୟ ଗୀତର ଗାୟନ ଆଇନରେ ପରିଣତ ହୋଇ ନଥିବାରୁ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟତ୍ର ଏହାର କେବଳ ପ୍ରଥମ ଦୁଇଟି ପଦ ଗାଇବା ବେଆଇନ ବା ଦଣ୍ଡନୀୟ ଅପରାଧ ନୁହେଁ।
ଜାତୀୟ ପତାକା, ସମ୍ୱିଧାନ ଓ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ପ୍ରତି ହେଉଥିବା ଅସମ୍ମାନକୁ ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ୧୯୭୧ ମସିହାରେ ‘ଜାତୀୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅସମ୍ମାନ ନିରୋଧ ଆଇନ’ ପ୍ରଣୀତ ହୋଇଥିଲା। ୨୦୨୬ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ୬ ତାରିଖରୁ ଜାତୀୟ ଗୀତ ‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ ସେହି ଆଇନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଛି। ସେହି ଆଇନର ଧାରା ୩ ଅନୁଯାୟୀ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୂଳକ ଭାବେ ଜାତୀୟ ଗୀତ ଗାନରେ ବାଧା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା ବା ଏହାର ସମୂହ ଗାନ ସମୟରେ ଗଣ୍ଡଗୋଳ କରିବା ଏକ ଦଣ୍ଡନୀୟ ଅପରାଧ। ଏଥିପାଇଁ ୩ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଜେଲଦଣ୍ଡ ବା ଅର୍ଥଦଣ୍ଡ ବା ଉଭୟ ଦଣ୍ଡ ପ୍ରଦାନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ ଏହି ଆଇନ ଅନୁଯାୟୀ କେହି ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ବା ଜାତୀୟ ଗୀତକୁ ନ ଗାଇଲେ ତାହା ଦଣ୍ଡନୀୟ ଅପରାଧ ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହେବନାହିଁ ଓ ତାହା ଗାଇବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏ ସମ୍ପର୍କରେ ‘ଜେହୋଭାଜ୍ ୱିଟନେସେସ୍ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ମାମଲା’ରେ ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ୧୯୮୬ ମସିହାରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ଐତିହାସିକ ରାୟ ପ୍ରଣିଧାନ ଯୋଗ୍ୟ। କେରଳର ଏକ ସ୍କୁଲରେ ପଢ଼ୁଥିବା ‘ଜେହୋଭାଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ’ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ୩ ଜଣ ଛାତ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ସ୍କୁଲରେ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଗାନ କରାଯାଉଥିଲାବେଳେ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପୂର୍ବକ ଠିଆ ହୋଇରହୁଥିଲେ ବି ଗାଉ ନଥିଲେ। ଏହି ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଜେହୋଭାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରି ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଧର୍ମୀୟ ବିଶ୍ୱାସ ସେମାନଙ୍କୁ ଗୀତଟି ଗାଇବାରୁ ନିବୃତ୍ତ କରୁଥିବାରୁ ସେମାନେ ଗୀତଟି ଗାଉ ନଥିଲେ। ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଗାନ କରୁନଥିବାରୁ ସ୍କୁଲ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍କୁଲରୁ ବହିଷ୍କାର କରିବା ପରେ ମାମଲା ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟଙ୍କ ଯାଏଁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା। ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟ ତାଙ୍କ ରାୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ସମସ୍ତେ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇବା ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ବୋଲି କୌଣସି ଆଇନରେ ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ। ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଗାନ ସମୟରେ ଗୀତଟିକୁ ନ ଗାଇ କେବଳ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନପୂର୍ବକ ଠିଆହୋଇରହିବା ତା’ ପ୍ରତି ଅସମ୍ମାନ ନୁହେଁ। ବାସ୍ତବ ଧର୍ମୀୟ ବିଶ୍ୱାସ ଆଧାରରେ କେହି ଯଦି ଗାଉ ନଥାନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଗାଇବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ସମ୍ୱିଧାନର ଅନୁଚ୍ଛେଦ ୧୯(୧)(କ) ଓ ୨୫(୧)ରେ ପ୍ରଦତ୍ତ ସୁରକ୍ଷାର ଉଲ୍ଲଂଘନ ହେବ। ତେଣୁ ସମ୍ମାନ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଓ ଗଣ୍ଡଗୋଳ କରୁନଥିବା କାହାରି ଧର୍ମୀୟ ବିଶ୍ୱାସର ପ୍ରତିକୂଳରେ ଯାଇ ତା’ ଉପରେ ଦେଶଭକ୍ତି ଲଦି ଦିଆଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଦେଶବାସୀ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଜାତୀୟ ଗୀତ ଗାଇବା ଲାଗି ଉନ୍ମୁଖ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।
‘ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଉଦଘୋଷ ଥିଲା। କେବଳ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ହିଁ ଅସଂଖ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ଝାସ ଦେବାକୁ ଟାଣି ଆଣିଥିଲା। ତେଣୁ ଏପରି ଏକ ପ୍ରେରଣାଦାୟୀ ଗୀତକୁ ବିବାଦର ପ୍ରସଙ୍ଗ କରି ଆରୋପ ପ୍ରତ୍ୟାରୋପର ଝଡ଼ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଦେଶ ପକ୍ଷରେ ହିତକର ନୁହେଁ। ତେଣୁ ବନ୍ଦେ ମାତରମକୁ ରାଜନୈତିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ ଲାଗି ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଅନୁଚିତ। ଏହା ଏକତାର ସ୍ୱର ହେବା ବାଞ୍ଛନୀୟ।
Published in Sambad on September 22, 2026
Comments
Post a Comment